RTG klatki piersiowej, układu kostnego, czaszki, kręgosłupa, OPG, urografia, mammografia, angiografia kontrastowa - przegląd badań rentgenograficznych
Zdjęcie RTG klatki piersiowej (chest X-ray, CXR) to najczęściej wykonywane badanie radiologiczne na świecie - szacuje się ok. 2 miliardy rocznie. Standardowo wykonywane w projekcji PA (posterior-anterior) na stojąco, przy pełnym wdechu.
Wskazania: podejrzenie zapalenia płuc, odma opłucnowa, płyn w opłucnej, guzy płuc, powiększenie sylwetki serca, kontrola po cewnikach centralnych i intubacji, kaszel, duszność, ból w klatce piersiowej, badanie przedoperacyjne.
Ograniczenia: nie wykrywa guzków <5 mm, nie ocenia śródpiersia tylnego, gorsza czułość niż TK dla zmian wczesnych.
PA stojąco: Standard diagnostyczny. Serce bliżej detektora (mniejsze powiększenie), pełny wdech (pojemność płuc widoczna).
AP leżąco (Bed-side): Pacjent hospitalizowany, nie może wstać. Serce dalej od detektora (powiększenie ok. 15%). Często słabsza jakość, trudniejsza interpretacja.
LAT lewy: Uzupełnienie PA - widoczność zmian retrosercowych, lokalizacja zmian. Ocena przestrzeni zamostkowej i zaosierdziowej.
Dekubitalna boczna: Pacjent leży na boku - rozlewa się płyn, widoczna odma powietrzna. Wykrycie płynu już od 50 ml.
RTG nadgarstka (PA+LAT) - złamanie Collesa, kości łódeczkowatej. RTG dłoni (PA+skośna) - reumatoidalne zapalenie, złamania. RTG łokcia (AP+LAT) - złamanie głowy kości promieniowej, trójka Monteggia. RTG barku (AP+aksialarna) - zwichnięcie, złamanie barkowe. Zawsze min. 2 projekcje prostopadłe.
RTG biodra (AP+Lauenstein) - złamanie szyjki kości udowej (u starszych po upadku), dysplazja stawu biodrowego. RTG kolana (AP+LAT) - złamania, gonarthrosis. RTG kostki (AP+LAT+skośna) - złamania Ottawa rules. RTG stopy - hallux valgus, złamania zmęczeniowe kości śródstopia.
RTG czaszki (PA+LAT) - złamania kości czaszki (coraz rzadziej, TK lepsze). RTG zatok przynosowych - zapalenie (poziomy płynu). RTG oczodołów - ciało obce metaliczne. RTG szczęki/żuchwy - złamania twarzoczaszki, złamania zębodołów. Wskaźniki Welckera (sklepienie czaszki).
Szyjny (C1-C7): AP + LAT + skośne bilateralne (ocena otworów międzykręgowych). Po urazie głowy/szyi - odcinek C-S (zginanie-wyprost - ocena niestabilności). Spondyloza szyjna, stenoza kanału kręgowego.
Piersiowy (Th1-Th12): AP + LAT. Deformacje (skolioza - Cobb angle, kifoza). Złamania klinowe trzonów (osteoporoza!). Spondylodiscitis. Rzadziej - niskie czułości dla chorób dyskowych.
Lędźwiowy (L1-L5): AP + LAT. Spondyloza, spondylolisteza (AP+LAT zginanie-wyprost). Najczęstsze badanie kręgosłupowe - ból dolny odcinka. Ocena wysokości krążków, osteofity brzeżne.
Kąt Cobba (skolioza): Linii prostopadłe do górnej płytki granicznej kręgu szczytowego i dolnej płytki granicznego kręgu dolnego - kąt między nimi. >10° = skolioza, >40° = wskazanie operacyjne.
Spondylolisteza: Ześlizg kręgu do przodu - klasyfikacja Meyerdinga (I-IV: 0-25%, 25-50%, 50-75%, >75%). Najczęściej L4/L5 lub L5/S1.
Osteoporoza: Wskaźnik Singha (cechy osteopenii beleczek kości udowej), klinowe złamania kompresyjne trzonów - obniżenie wysokości o >20% = złamanie klinowe.
Zdjęcie panoramiczne - cała szczęka i żuchwa na jednym zdjęciu. Aparat obraca się dookoła głowy pacjenta rejestrując warstwę ogniskową. Wskazania: planowanie leczenia ortodontycznego, ocena zębów mądrości, torbiele, choroby przyzębia, implanty. Dawka: ~0,014 mSv. Nie zastępuje zdjęć punktowych!
Filmy/płyty CR wewnątrz ust. Zdjęcie zębodołowe (periapikalne): 1-3 zęby, ocena korzeni, tkanek okołowierzchołkowych - próchnica, zapalenie ozębnej, torbiel. Zgryzowe (okluzalne): szeroki kąt, dno jamy ustnej, ciała obce. Dawka: ~0,005 mSv (minimalna!).
Tomografia stożkowa - 3D rekonstrukcja uzębienia i kości szczęk. Wyższa dawka niż OPG (~0,07-0,2 mSv) ale dużo niższa niż TK. Wskazania: planowanie implantów, endodoncja, ortodoncja chirurgiczna, ocena zatrzymanych zębów. Standard w implantoprotetyce.
Dożylne podanie kontrastu jodowego → wydalanie przez nerki → wizualizacja układu moczowego. Fazy: nefrogenna (nerki), kielichowo-miedniczkowa, moczowodowa, pęcherzowa.
Wskazania: kamica nerkowa (lokalizacja zwężeń), wodonercze, wady wrodzone układu moczowego (podwójny układ zbiorczy), guzy miedniczki nerkowej.
Ograniczenia: Alergia na kontrast, niewydolność nerek (kreatynina >150 µmol/l). W dużej mierze zastępowana przez TK urografię (lepsza czułość, szybsza).
Przełyk-żołądek-dwunastnica (UGI): Pacjent pije zawiesinę siarczanu baru → fluoroskopia dynamiczna. Ocena achalazji, refluksu, uchyłków Zenkera, nowotworów przełyku, wrzodów, przepukliny wślizgowej.
Pasaż jelita cienkiego: Seria zdjęć co 15-30 min po wypiciu baru → obserwacja peristaltyki. Choroba Leśniowskiego-Crohna (fistule, zwężenia, kocie pazury), niedrożność, malrotacja.
Wlew doodbytniczy (clewage enema): Barium lub kontrast wodny przez odbytnicę - uchyłki, rak okrężnicy, niedrożność. Zastępowany kolonoskopią.
Siarczan baru (BaSO₄): Wyłącznie do przewodu pokarmowego. Gęste zawieszenie - opacyfikuje dobrze jamę przewodu. NIGDY dożylnie (śmiertelny zator). Nie stosować przy podejrzeniu perforacji (kontrast jodowy wtedy).
Urografia, angiografia, badania naczyniowe. Może powodować reakcje alergiczne (premedykacja hydrokortyzon+difenhydramina u alergików). Nefrotoksyczny - nawodnienie przed i po. Metformina odstawiana 48h przed ze względu na ryzyko kwasicy mleczanowej.
Mammografia jest złotym standardem przesiewowym raka piersi u kobiet 50-69 lat (co 2 lata w Polsce w ramach NFZ). Dedykowana lampa z anodą molibdenową (lub rhodium/wolfram) pracuje przy niskim napięciu 25-35 kV - optymalne do obrazowania tkanek miękkich o zbliżonej gęstości.
Ucisk piersi (kompresja) jest niezbędny: zmniejsza grubość do 4-8 cm → mniejsza dawka, mniejszy scatter, większa ostrość. Ucisk może być nieprzyjemny, ale trwa tylko kilka sekund.
Projekcje standardowe: CC (cranio-caudal) i MLO (mediolateral oblique, skośna 45°). Razem pozwalają lokalizować zmiany w 2D. Przy podejrzanych zmianach - projekcje dodatkowe, powiększenie punktowe (magnification view).
BIRADS 0: Wynik niejednoznaczny - potrzebne dodatkowe zdjęcia lub USG.
BIRADS 1: Prawidłowy - kontrola zgodnie z wiekiem.
BIRADS 2: Zmiana łagodna - kontrola standardowa.
BIRADS 3: Zmiana prawdopodobnie łagodna - kontrola 6 miesięcy.
BIRADS 4: Zmiana podejrzana - biopsja (4A mała, 4B średnia, 4C duże podejrzenie).
BIRADS 5: Zmiana wysoce podejrzana o złośliwość - biopsja konieczna.
BIRADS 6: Potwierdzony rak - planowanie leczenia.
| Badanie RTG | Projekcje | Dawka (mSv) | Główne wskazanie |
|---|---|---|---|
| RTG klatki piersiowej PA | PA (+ LAT) | 0,02 | Zapalenie płuc, odma, powiększenie serca |
| RTG nadgarstka | PA + LAT | 0,001 | Złamania, choroba zwyrodnieniowa |
| RTG kręgosłupa L-S | AP + LAT | 0,6 | Ból L, kręgozmyk, złamania |
| RTG miednicy | AP | 0,4 | Złamania, coxarthrosis |
| OPG (panorama stom.) | Panoramiczna | 0,014 | Kontrola uzębienia, implanty |
| Mammografia | CC + MLO (×2) | 0,4 | Przesiew raka piersi |
| Urografia | Serie (8-10) | 2,5 | Kamica nerkowa, wodonercze |