Iglica i Ostra Fala w EEG Epilepsji — Spike i Sharp Wave

Seria: Opis 16-kanałowego EEG w Epilepsji
← Artykuł 2: Tło EEG | Artykuł 3: Iglica i ostra fala (tu jesteś) | Artykuł 4: Kompleks spike-wave →

Iglica (spike) i ostra fala (sharp wave) to fundamentalne wzorce grafoelementy padaczkowe. Ich prawidłowe rozpoznanie, lokalizacja i opis są podstawą elektroencefalografii klinicznej w epilepsji. Artykuł ten przedstawia kryteria morfologiczne, kliniczne znaczenie i gotowe wzory opisów dla obu wzorców.

Definicja i Kryteria Morfologiczne

Iglica (Spike) — definicja

Czas trwania: poniżej 70 ms (zwykle 20–70 ms)

Amplituda: powyżej 70 μV (często 100–300 μV)

Morfologia: ostry, asymetryczny szczyt skierowany ku górze lub ku dołowi. Narastanie (ascending limb) jest szybsze niż opadanie (descending limb). Kąt na szczycie ostry, wyraźnie wyróżnia się z tła.

Towarzysząca fala wolna: po iglicy niemal zawsze następuje fala wolna o amplitudzie porównywalnej lub wyższej od iglicy. To tzw. kompleks spike-slow wave.

Wyróżnienie z tła: iglica musi "skakać" ponad otaczające tło EEG — minimum 2-krotna amplituda w stosunku do tła jest regułą praktyczną ACNS.

Ostra Fala (Sharp Wave) — definicja

Czas trwania: 70–200 ms (dłuższa od iglicy)

Amplituda: powyżej 50 μV (zazwyczaj 80–150 μV)

Morfologia: ostry, ale mniej spiczasty szczyt niż iglica. Kąt na szczycie jest wyraźny, lecz nieco bardziej zaokrąglony. Wyróżnia się z tła jako "zbyt ostra" fala.

Towarzysząca fala wolna: często — choć nie zawsze — po ostrej fali następuje fala wolna. Kompletny kompleks sharp wave-slow wave jest wzorcem padaczkowym.

Wyróżnienie z tła: podobnie jak iglica — musi wyraźnie dominować amplitudą nad otaczającą aktywnością tła.

Diagram ASCII — Morfologia Iglicy i Ostrej Fali

IGLICA (SPIKE) — czas trwania <70 ms: Amplituda ^ 300| * | * * 200| * * | * * 100|____________*_______*_____________________________ Tło EEG | * * 50| * * | * * | **________________** (fala wolna towarzysząca) +----------------------------------------------------> Czas (ms) 0 20 40 60 80 100 |<--20-40ms-->| Iglica |<---- fala wolna 200-400ms ---->| --------------------------------------------------------------- OSTRA FALA (SHARP WAVE) — czas trwania 70-200 ms: Amplituda ^ 200| | *** 150| * * | * * 100|___________*_______**___________________________ Tło EEG | ** ** 50| ** ** | *** *** | ********* (fala wolna, łagodniejsza) +----------------------------------------------------> Czas (ms) 0 50 100 150 200 300 |<----- 70-200 ms ----->| Ostra fala |<-- fala wolna -->| RÓŻNICA KLUCZOWA: Iglica: krótka (<70ms), bardzo spiczasta, wysoka amplituda Ostra fala: dłuższa (70-200ms), mniej spiczasta, nieco niższa amplituda

Kryteria Rozpoznania Iglicy wg ACNS

American Clinical Neurophysiology Society (ACNS) definiuje iglicę przez 6 kryteriów, które muszą być spełnione łącznie:

Checkslista rozpoznania iglicy (6 kryteriów ACNS)

✓ Czas trwania: poniżej 70 ms (mierzony od początku do końca defleksji)
✓ Amplituda: wyraźnie ponad tłem EEG — co najmniej 2x amplituda tła (zwykle >70 μV)
✓ Morfologia: ostry szczyt, asymetryczne ramiona (szybsze narastanie niż opadanie)
✓ Polaryzacja: ujemna (defleksja ku górze w konwencji EEG) lub dodatnia — z wyraźnym maximum napięcia w co najmniej jednym kanale (phase reversal)
✓ Wyróżnienie z tła: wyraźnie odróżnia się od rytmu tła, nie jest częścią rytmu wrzecionowego ani innego wzorca fizjologicznego
✓ Towarzysząca fala wolna: często (choć nie wymagana) fala wolna o amplitudzie ≥50 μV po iglicy potwierdza padaczkowy charakter

Tabela Porównawcza: Iglica vs Ostra Fala

Parametr	Iglica (Spike)	Ostra Fala (Sharp Wave)
Czas trwania	<70 ms (typowo 20–60 ms)	70–200 ms (typowo 100–150 ms)
Amplituda	>70 μV (często 100–300 μV)	>50 μV (często 80–150 μV)
Morfologia	Bardzo spiczasty, ostry szczyt	Ostry, ale nieco mniej spiczasty
Ramiona	Asymetryczne, narastanie szybsze	Mniej asymetryczne, bardziej rozłożone
Fala wolna po	Prawie zawsze	Często, ale nie zawsze
Znaczenie	Wysoce padaczkowe; ognisko lub uogólnione	Padaczkowe; szczególnie skroniowe (TLE)
Typowe zespoły	Epilepsja ogniskowa, JME, zespoły uogólnione	Epilepsja skroniowa (TLE), BECTS (Rolandic)
Lokalizacja częsta	Czołowe, skroniowe, centralne	Skroniowe, centralne (T3, T4, C3, C4)

Lokalizacja w 16-Kanałowym EEG — Gdzie Szukać?

Kanały Czołowe: F3, F4, Fz, F7, F8

Iglice czołowe sugerują: ognisko czołowe, epilepsję czołową (FLE), suplementarną strefę ruchową. Często w serii (burst), z małym lub bez fali wolnej. Mogą być symetryczne przy uogólnieniu.

Wzorzec w montażu bipolarnym: Fp1-F3 i F3-C3 — phase reversal w F3 (iglica zmienia kierunek defleksji między sąsiednimi parami).

Kanały Skroniowe: T3 (T7), T4 (T8), T5 (P7), T6 (P8), F7, F8

Iglice i ostre fale skroniowe sugerują: epilepsję skroniową (TLE) — najczęstszy typ epilepsji ogniskowej u dorosłych. MTLE (mesial temporal lobe epilepsy) — zwykle T3/T5 lewostronnie lub T4/T6 prawostronnie.

Wzorzec MTLE: ostre fale z towarzyszącą falą wolną w F7-T3-T5 lub F8-T4-T6. Phase reversal w T3 lub T4.

Kanały Centralne: C3, C4, Cz

Iglice centralne (rolandyczne) sugerują: Childhood Epilepsy with Centrotemporal Spikes (CECTS/BECTS) — najczęstszy typ padaczki dziecięcej (wcześniej Rolandic epilepsy). Charakterystyczne ostre fale w C3-P3 lub C4-P4 z towarzyszącą falą wolną, dipol horyzontalny.

LOKALIZACJA IGLIC W 16-KANAŁOWYM MONTAŻU BIPOLARNYM: Montaż podłużny (longitudinal bipolar): LH = Lewa Półkula | PH = Prawa Półkula LH Kanał Sygnał PH Kanał Fp1-F7: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ Fp2-F8: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ F7-T3: ∿∿∿∿∿∧∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ F8-T4: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ <-- iglica T3-T5: ∿∿∿∿∿∨∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ T4-T6: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ <-- PHASE REVERSAL w T3! T5-O1: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ T6-O2: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ Fp1-F3: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ Fp2-F4: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ F3-C3: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ F4-C4: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ C3-P3: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ C4-P4: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ P3-O1: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ P4-O2: ∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿∿ ^ = defleksja ku górze (ujemna) v = defleksja ku dołowi (dodatnia) Phase reversal: iglica zmienia kierunek w punkcie maksimum napięcia (tu: T3)

Wzory Opisów Klinicznych

Wzór 1 — Iglice Skroniowe Lewostronne

"Sporadyczne iglice (spike) o amplitudzie 100–120 μV i czasie trwania 40–60 ms, poprzedzone i zakończone falą wolną, dominujące w kanałach F7-T3 i T3-T5 lewostronnie. Phase reversal w T3. Iglice pojawiają się z częstością 3–5/minutę, niezależnie od stanu czuwania. Towarzysząca fala wolna o amplitudzie 80 μV i czasie trwania 200–300 ms. Obraz sugeruje ognisko padaczkowe w lewej okolicy skroniowej."

Wzór 2 — Ostra Fala Centroparietalna

"Ostra fala (sharp wave) o czasie trwania 120–150 ms i amplitudzie 80 μV, z towarzyszącą falą wolną o czasie trwania 300 ms i amplitudzie 60 μV, w kanałach C3-P3 lewostronnie. Phase reversal w C3. Wzorzec sporadyczny, 2–3/minutę. Morfologia i lokalizacja sugerują ognisko padaczkowe w lewej okolicy centralnej (rolandycznej)."

Wzór 3 — Iglice Uogólnione

"Epizodyczne kompleksy iglica-fala wolna o amplitudzie 150–200 μV, uogólnione, synchroniczne, obustronne, bez wyraźnej przewagi stronniczej. Czas trwania iglicy 40–50 ms, towarzysząca fala wolna 200–350 ms. Wyładowania pojawiają się spontanicznie w seriach 2–5 sekund. Obraz sugeruje uogólnioną aktywność padaczkową wymagającą korelacji klinicznej."

Znaczenie Diagnostyczne — Lokalizacja a Typ Epilepsji

Lokalizacja iglic	Sugerowany typ epilepsji	Uwagi kliniczne
Skroniowa (T3, T4, T5, T6, F7, F8)	Epilepsja skroniowa (TLE), MTLE	Najczęstszy typ u dorosłych; MRI: hipokamp
Czołowa (F3, F4, Fz, F7, F8)	Epilepsja czołowa (FLE)	Napady w nocy, automatyzmy ruchowe
Centralna (C3, C4, Cz)	CECTS/BECTS (Rolandic)	Dzieci 3–14 lat, łagodna, często ustępuje
Potyliczna (O1, O2, P3, P4)	Epilepsja potyliczna (OLE)	Objawy wzrokowe, Panayiotopoulos u dzieci
Uogólnione (wszystkie kanały)	Epilepsja uogólniona (IGE, JME, CAE)	Obustronne, synchroniczne, brak ogniska
Obustronne niezależne (BIRDS)	Encefalopatia, ciężka epilepsja	Niezależne w obu półkulach → zły rokowanie

Jak Odróżnić Iglicę od Artefaktu?

Pułapki i Błędy — Mylenie Iglicy z Innymi Wzorcami

1. Vertex Sharp Transients (VST) ze snu — mylenie z iglicami

VST (fale werteksowe) pojawiają się w fazie N1/N2 snu jako ujemne defleksje w Cz, z maksimum w werteksie. Wyglądają jak iglice, ale:

Pojawiają sie tylko w SNIE (nigdy w czuwaniu)
Maksimum w Cz, symetryczne obustronnie
Nie mają charakterystycznej fali wolnej po
Nie pokazują phase reversal ani propagacji

2. Artefakty elektrodowe — mylenie z iglicami

Artefakt elektrody: pojawia się tylko w 1 kanale, nie w sąsiednich. Iglica prawdziwa rozchodzi się na sąsiednie elektrody.
Artefakt tętna (pulse artifact): regularne, rytmiczne, zbieżne z EKG (sprawdź kanał EKG!)
Artefakt mrugnięcia oczu: w Fp1, Fp2 — duże, powolne; nie izolowane do 1 kanału
Artefakt EMG (mięśniowy): bardzo szybki, >50 Hz, wygląda na "zaszumiony" — iglica to fala gładka o widocznej morfologii

3. Benign Sporadic Sleep Spikes (BSSS/Small Sharp Spikes)

Małe iglice snu: amplituda <50 μV, dwufazowe, czas trwania <50 ms, w snie tylko, bez fali wolnej. Wariant prawidłowy snu — nie są patologiczne.

4. Wicket Spikes

Łukowate iglice w okolicach skroniowych u dorosłych w senności/snu. Wyglądają jak iglice TLE, ale pojawiają się w seriach łukowatych, bez towarzyszącej fali wolnej, bez propagacji.

Kluczowe Zasady Różnicowania

Prawdziwa iglica: wyróżnia się z tła, ma phase reversal, propaguje na sąsiednie elektrody, ma falę wolną po, pojawia się w czuwaniu i snie
Artefakt: brak phase reversal, izolowany do 1 kanału, koreluje z ruchem/tętnem/EKG, brak fali wolnej
Warianty fizjologiczne: zależne od stanu (sen), symetryczne, bez propagacji, bez klinicznych korelatów
Zasada 6 kryteriów ACNS: stosuj konsekwentnie przy każdym podejrzeniu iglicy
Wątpliwości: lepiej opisać "ostre wychylenie — różnicowanie: iglica vs wariant fizjologiczny" niż fałszywe rozpoznanie

Pełna Checkslista Rozpoznania Iglicy

6 Kryteriów — stosuj przy każdym podejrzanym wychyleniu

☐ Kryterium 1 — Czas trwania: mierzę czas trwania defleksji → <70 ms = iglica; 70–200 ms = ostra fala
☐ Kryterium 2 — Amplituda: mierzę amplitudę peak-to-peak → >70 μV dla iglicy; >50 μV dla ostrej fali; co najmniej 2x amplituda tła
☐ Kryterium 3 — Morfologia: czy szczyt jest ostry, asymetryczny? Czy ramię narastania jest szybsze niż opadania?
☐ Kryterium 4 — Phase reversal: czy identyfikuję punkt maksimum napięcia? Czy defleksja zmienia kierunek w sąsiednich kanałach?
☐ Kryterium 5 — Propagacja: czy wychylenie widoczne jest w co najmniej 2 sąsiednich elektrodach (nie tylko w 1 kanale)?
☐ Kryterium 6 — Fala wolna: czy po iglicy następuje fala wolna o czasie trwania 200–500 ms i amplitudzie ≥50 μV? To silnie potwierdza charakter padaczkowy.

Bibliografia

Niedermeyer, E., & Lopes da Silva, F. H. (2017). Niedermeyer's Electroencephalography (7th ed.). Oxford University Press.
Kane, N., et al. (2017). "A revised glossary of terms most commonly used by clinical electroencephalographers." Clinical Neurophysiology Practice, 2:170–185.
Tatum, W. O. (2014). Handbook of EEG Interpretation (2nd ed.). Demos Medical.
Noachtar, S., et al. (2004). "A glossary of terms most commonly used by clinical electroencephalographers." Electroencephalography and Clinical Neurophysiology, 52(Suppl):21–41.
American Clinical Neurophysiology Society (2016). "ACNS Guideline: Guideline 8D: Clinical EEG — Minimum Technical Requirements." Journal of Clinical Neurophysiology, 33(4):303–307.
Rosenow, F., & Luders, H. (2001). "Presurgical evaluation of epilepsy." Brain, 124(9):1683–1700.
Fisch, B. J. (2000). Fisch and Spehlmann's EEG Primer (3rd ed.). Elsevier.
Blume, W. T., & Kaibara, M. (2009). Atlas of Adult Electroencephalography. Lippincott Williams & Wilkins.

🦌

Materialy edukacyjne dla dobra spolecznego

Opracowal: Mgr Elektroradiolog Wojciech Ziolek

CEO Jelenie Radiologiczne^®

Cel edukacyjny: Material dydaktyczny dla elektroradiologow, technikow EEG i studentow neurofizjologii. Udostepniany nieodplatnie dla dobra spolecznego.

Disclaimer medyczny: Artykul ma charakter wylacznie edukacyjny. Nie stanowi porady medycznej. Wszelkie decyzje diagnostyczne konsultuj z neurologiem.

← Artykuł 2: Tło EEG | Blog | Artykuł 4: Kompleks spike-wave →